"Rage bait" - thủ đoạn tinh vi của chiêu bài kích động chống đối
“Rage bait’ tạm dịch là “mồi giận dữ”, là dạng nội dung truyền thông được thiết kế nhằm kích hoạt cảm xúc phẫn nộ của công chúng để tăng tương tác.
Dưới góc độ truyền thông đại chúng, loại nội dung này vận hành dựa trên nguyên lý “ưu tiên cảm xúc mạnh”, trong đó giận dữ là cảm xúc có khả năng lan truyền nhanh nhất, khiến người dùng dễ bình luận, chia sẻ và tham gia tranh cãi. "Mồi giận dữ" chọn lọc các chi tiết gây sốc để định hướng cách người xem diễn giải sự kiện. Đồng thời, nội dung được cố ý đặt trong một bối cảnh hẹp hoặc bị cắt xét để dẫn dắt cảm xúc tiêu cực, làm giảm khả năng đánh giá khách quan. Bên cạnh đó, “mồi giận dữ” có thể làm trậm trọng hóa các vụ việc, khiến công chúng tập trung quá mức vào điều gây phẫn nộ thay vì vấn đề cốt lõi.
Dưới góc nhìn xã hội học, “mồi giận dữ” liên quan đến tâm lý đám đông, khiến cảm xúc tức thời lấn át lý trí, và do đó dễ tạo hiệu ứng bùng phát cảm xúc tiêu cực. Nội dung này thường khai thác các định kiến xã hội và khuynh hướng làm gia tăng xung đột biểu tượng giữa các nhóm.
Có thể thấy rõ, “mồi giận dữ” không chỉ đơn thuần là một thủ thuật để tăng tương tác, mà đã trở thành một thứ vũ khí “tâm lý chiến” sắc bén được các thế lực thù địch, tổ chức phản động và các nhóm lợi ích cực đoan sử dụng nhằm kích động tâm lý bất mãn, phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc và lôi kéo người dân vào các hành vi chống đối pháp luật, “bất tuân dân sự”.
Bản chất và cơ chế thao túng tâm lý của "rage bait"
“Rage bait” thực chất là “chiến thuật” tạo ra hoặc bóp méo thông tin trên Internet nhằm khơi gợi, kích thích tối đa cảm giác tức giận, phẫn uất, bất công hoặc thù hận từ người đọc, người xem.
Về mặt tâm lý học hành vi, cảm xúc tiêu cực, đặc biệt là sự phẫn nộ thường kích thích hệ thần kinh mạnh hơn rất nhiều so với niềm vui hay sự đồng cảm. Khi một người cảm thấy giá trị sống, niềm tin bị xúc phạm hoặc chứng kiến một sự bất công ngang trái, cơ thể họ sẽ tiết ra các hormone kích thích phản ứng "chiến đấu”. Trên không gian mạng, phản ứng "chiến đấu" này được biểu hiện qua việc bình luận chỉ trích gay gắt, chia sẻ với trạng thái bức xúc hoặc thả cảm xúc phẫn nộ mà không cần bận tâm đến việc suy xét bản chất của vấn đề..
Sự bất bình này càng được tiếp sức mạnh mẽ bởi các thuật toán của các nền tảng mạng xã hội (Facebook, TikTok, X/Twitter, YouTube...). Do thuật toán được thiết kế để ưu tiên hiển thị nội dung tạo ra nhiều tương tác nhất trong thời gian ngắn, và sự phẫn nộ lại tạo ra tốc độ lan truyền nhanh gấp nhiều lần so với thông tin tích cực, những nội dung "mồi giận dữ" nhanh chóng bị đẩy lên xu hướng, tiếp cận hàng triệu người dùng chỉ trong vài giờ và biến không gian mạng thành một “chiến trường” tâm lý thu nhỏ nhưng cũng rất khốc liệt vì độ “nóng” tăng lên rất nhanh chóng.
Khi được sử dụng nhằm mục đích chính trị, phá hoại an ninh trật tự hay kích động chống đối, chiêu bài này thường được triển khai thông qua hệ thống các thủ đoạn vô cùng tinh vi:
Một là, xuyên tạc, cắt xén ngữ cảnh. Các đối tượng thường lợi dụng một phát ngôn, sự việc hay hình ảnh bình thường nhưng xảy ra trong hoàn cảnh đặc thù, sau đó cắt xén để quy chụp thái độ “vô cảm”, “quan liêu” của bộ máy công quyền, nhằm khơi mào làn sóng công kích cá nhân và làm mất niềm tin của cộng đồng mạng vào Đảng, Nhà nước, chính quyền.
Hai là, ngụy tạo thông tin, tung tin giả. Một số đối tượng dựng lên những câu chuyện “giật gân” về tham nhũng, tiêu cực trong xã hội nhưng chưa được kiểm chứng để đánh vào lòng trắc ẩn và tinh thần công lý của người dân, khiến họ dễ dàng sập bẫy cảm xúc mà mất đi tư duy phản biện và suy xét thấu đáo.
Ba là, kích động chia rẽ khối đại đoàn kết. Một số đối tượng thường khơi dậy những định kiến sẵn có trong xã hội như chia rẽ vùng miền, kỳ thị tôn giáo, dân tộc hoặc kích động chống người nước ngoài và các nhà đầu tư lớn nhằm phá hoại nền tảng vững chắc của ổn định chính trị.
Để thực hiện những mục đích trên, các đối tượng đã sử dụng các “anh hùng bàn phím" và hàng loạt tài khoản ảo và hội nhóm kín để cung cấp thông tin và đẩy tương tác; đồng thời “mớm cung” định hướng dư luận ngay dưới bài đăng, tạo hiệu ứng đám đông khiến người dùng thật tưởng đó là sự thật và dễ dàng bị cuốn theo.
Hệ lụy khôn lường từ “rage bait”
Những “mồi nhử” tưởng như vô hình nhưng lại để lại những hậu quả nghiêm trọng cả với cá nhân và xã hội.
Đối với bản thân người dùng mạng, việc thường xuyên tiếp xúc với thông tin tiêu cực làm suy giảm đáng kể sức khỏe tinh thần, khiến não bộ luôn trong trạng thái căng thẳng, lo âu và dễ cáu gắt. Năng lực phân tích lôgic bị tê liệt khiến họ đánh mất tư duy phản biện và vô tình trở thành "con rối" tiếp tay phát tán thông tin độc hại. Nghiêm trọng hơn, nhiều người vì quá bức xúc đã để lại những bình luận xúc phạm danh dự, vu khống hoặc chia sẻ tin giả, dẫn đến việc vi phạm pháp luật, đối mặt với các hình thức xử phạt hành chính hoặc thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đối với xã hội và đất nước, mục tiêu cốt lõi của “mồi nhử” chính trị là xói mòn niềm tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền. Khi niềm tin bị lung lay và kỷ cương phép nước bị đảo lộn, những đám đông bị kích động trên không gian mạng có thể chuyển hóa thành các hành vi tụ tập gây rối, khiếu kiện vượt cấp trái pháp luật ngoài đời thực, đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội. Không gian mạng do đó cũng bị biến thành tâm điểm của sự thù hận, chửi bới và miệt thị, làm ảnh hưởng đến môi trường mạng văn minh, lành, lành mạnh.
Để phòng ngừa và ứng phó hiệu quả với chiêu bài dung “mồi giận dữ” để kích động xu hướng chống đối, trước hết cần nâng cao "sức đề kháng" cho mỗi người dân thông qua việc giáo dục ý thức chính trị, trang bị kỹ năng tư duy phản biện và văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Mỗi cá nhân khi tiếp cận thông tin, đặc biệt là những thông tin dễ gây bức xúc, cần phải rèn luyện thói quen "dừng lại - suy ngẫm - kiểm chứng" từ các nguồn tin chính thống, tuyệt đối không vội vàng chia sẻ hay bình luận khi chưa rõ bản chất sự việc. Các cơ quan chức năng, báo chí chính thống cần chủ động nắm bắt tình hình tư tưởng, phản hồi nhanh chóng, minh bạch thông tin trước các vấn đề nóng mà dư luận quan tâm, không để khoảng trống thông tin tạo cơ hội cho kẻ xấu lợi dụng bóp méo. Đồng thời, cần tăng cường xử lý nghiêm minh theo pháp luật đối với các cá nhân, tổ chức cố tình khởi tạo, phát tán tin giả, tin sai sự thật nhằm kích động chống phá.
Phòng ngừa và ứng phó với chiêu trò dùng "mồi giận dữ" không chỉ là bảo vệ sự minh bạch của không gian mạng, mà còn là bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững sự ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội. Chỉ khi mỗi người dân nâng cao bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm trước cộng đồng và tỉnh táo trước mọi chiêu trò thao túng tâm lý, chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường mạng lành mạnh, an toàn và phát triển bền vững.